Η Ήπειρος, με την πλούσια ιστορία και τις βαθιά ριζωμένες παραδόσεις της, αναδεικνύει κάθε χρόνο τα Χριστουγέννα με έναν μοναδικό τρόπο. Οι Ηπειρώτες έχουν την ικανότητα να τιμούν την επέτειο της Γέννησης με μια σειρά από παραδοσιακά έθιμα που αντικατοπτρίζουν τη βαθιά τους πίστη και την πολιτιστική τους ταυτότητα. Από την προετοιμασία των σπαργανών μέχρι τον συμβολισμό του αναμμένου πουρναριού και την παραδοσιακή γαστρονομία, τα Χριστούγεννα στην Ήπειρο είναι ένας χρόνος που ενώνει το παρελθόν με το παρόν.
Η προετοιμασία για τον εορτασμό των Χριστουγέννων στην Ήπειρο ξεκινούσε από τον Νοέμβριο και συγκεκριμένα από την γιορτή του Αγίου Ανδρέα, όπου οι Ηπειρώτισσες έβραζαν τα παραδοσιακά μπόλια, με καλαμπόκι κι άλλα όσπρια. Τον Δεκέμβριο οι νοικοκυρές της Ηπείρου, συνήθιζαν να φτιάχνουν τις τηγανίτες στην πλάκα. Πρόκειται για ένα τοπικό γλύκισμα. Οι τηγανίτες ήταν μελωμένες με ζαχαρόνερο καρύδια και κανέλα.
Τα Σπάργανα του Χριστού ή αλλιώς μπόλια
Ένα από τα πιο σημαντικά Χριστουγεννιάτικα έθιμα της Ηπείρου τα παλιά χρόνια ήταν να φτιάχνουν τηγανίτες στην πλάκα. Πρόκειται για τοπικό γλύκισμα. Οι τηγανίτες ήταν μελωμένες με ζαχαρόνερο, καρύδια και κανέλα. Αυτά κατά την παράδοση ήταν τα σπάργανα του Χριστού στη φάτνη. Πρόκειται για τηγανίτες ψημένες στο τζάκι σε πυρωμένη πέτρα. Τις τηγανίτες τις έτρωγαν το βράδυ της παραμονής των Χριστουγέννων.
Πολιτιστικοί Σύλλογοι αναβιώνουν το έθιμο σε γειτονιές ή πλατείες, με πιο σημαντική εκδήλωση εκείνη στο Κάστρο των Ιωαννίνων. Το έθιμο συμβολίζει τα σπάργανα του Ιησού στην φάτνη.
Γιαπράκια ή λαχανοντολμάδες
Με βαθιά πίστη οι Ηπειρώτες και στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι τους , δίνουν συμβολισμούς. Έως και σήμερα, σε πολλά σπίτια οι νοικοκυρές μαγειρεύουν «γιαπράκια». Είναι λαχανοντολμάδες με φύλλα από λάχανο και το φαγητό συμβολίζει το «φάσκιωμα» του νεογέννητου Χριστού. Παλαιότερα, το χοιρινό είχε εξέχουσα θέση στο γιορτινό τραπέζι, αλλά και στα γλέντια, που γίνονταν ανήμερα των Χριστουγέννων στις πλατείες των χωριών.
Τα έθιμα στην Ήπειρο, αποτυπώνουν την πτυχές της πολιτιστικής και πολιτισμικής ταυτότητας του τόπου, καθώς είναι άμεσα συνυφασμένα με τις συνθήκες του μακρινού παρελθόντος, με τις αρχές και τις αξίες των περασμένων γενεών.
Μπουκουβάλα
Σε πολλά μέρη της Ηπείρου συνήθιζαν να φτιάχνουν τη Πρωτοχρονιάτικη πίτα αλμυρή και όχι γλυκιά. Μια από αυτές τις πίτες ήταν η μπουκουβάλα που έφτιαχναν στην Πρέβεζα, την Άρτα και τα Γιάννενα. Το όνομα της προέρχεται από τη βλάχικη λέξη bukuvala που σημαίνει μπουκιές ψωμιού ανακατεμένες στο τηγάνι με ζεστό λάδι, λίπος ή βούτυρο.
Χριστόψωμο
Το ”Ψωμί του Χριστού” το έφτιαχνε την παραμονή των Χριστουγέννων η νοικοκυρά με ιδιαίτερη ευλάβεια και με ειδική μαγιά από ξερό βασιλικό όπου χαραγμένος επάνω του ήταν ο σταυρός. Γύρω γύρω διάφορα διακοσμητικά σκαλιστά στο ζυμάρι ή διάφορα πρόσθετα στολίδια. Αυτά τόνιζαν τον σκοπό του χριστόψωμου και εξέφραζαν τις διάφορες πεποιθήσεις των πιστών.
Την ημέρα του Χριστού ο νοικοκύρης έπαιρνε το χριστόψωμο, το σταύρωνε, το έκοβε και το μοίραζε σε όλη την οικογένειά του και όλους όσους παρευρίσκονταν εκεί στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι.
Το «αναμμένο πουρνάρι»
Ένα πολύ παλιό έθιμο στην Ήπειρο, που συναντάται με μικρές διαφοροποιήσεις από περιοχή σε περιοχή, είναι το «αναμμένο πουρνάρι».
Το έθιμο συμβολίζει τους βοσκούς που πήγαν να προσκυνήσουν το θείο βρέφος και είχαν ανάψει ένα ξερό κλαδί, ένα δαδί, για να βλέπουν μέσα στην νύχτα.
Στα χωριά της Άρτας, ανήμερα Χριστούγεννα, όποιος επισκεφτεί φιλικό ή συγγενικό σπίτι για να ευχηθεί χρόνια πολλά κρατά ένα κλαρί από πουρνάρι που το ανάβουν στον δρόμο.
Το ίδιο κάνουν και οι παντρεμένοι, που θα πάνε στο πατρικό τους. Τα φύλλα από το πουρνάρι, καθώς καίγονται τρίζουν και τότε ο επισκέπτης δίνει ευχή στον κάθε οικοδεσπότη να μεγαλώνει η φαμίλια και να προκόβουν τα κοπάδια.
Στα Γιάννενα δεν κρατούν το πουρνάρι αναμμένο στο χέρι τους, αλλά στη χούφτα τους, έχουν δαφνόφυλλα και πουρναρόφυλλα. Όταν μπουν στο σπίτι, τα πετούν μέσα στο τζάκι και καθώς τα φύλλα καίγονται, πετάνε σπίθες. Τότε δίνεται η καλύτερη ευχή στον νοικοκύρη: «Αρνιά, κατσίκια, νύφες και γαμπρούς!». Δηλαδή, να προκόβουν τα κοπάδια του, να πληθαίνει η φαμελιά του, να μεγαλώνουν τα κορίτσια και τα παλικάρια του, να του φέρνουν στο σπίτι νύφες και γαμπρούς, να του δώσουν εγγόνια που δε θ’ αφήσουν τ’ όνομα το πατρικό, να σβήσει.
Το «αμίλητο νερό»
Το «αμίλητο νερό» είναι έθιμο χριστουγεννιάτικο στην Άρτα. Ανήμερα των Χριστουγέννων, και νωρίς το πρωί, πριν ξημερώσει, οι γυναίκες πήγαιναν χωρίς να μιλάνε, να πάρουν νερό από ξένη βρύση και έλεγαν, «όπως τρέχει το νερό στη βρυσούλα μου, έτσι να τρέχει και η σοδιά μου».
Από το «αμίλητο νερό», έπιναν όλοι στο σπίτι για το καλό. Στη βρύση η γυναίκα άφηνε εδέσματα, «για να την ταΐσει», όμως στην πραγματικότητα για να βρουν οι φτωχοί συγχωριανοί φαγητό.
Χριστουγεννιάτικο Στεφάνι
Σε ορισμένα χωριά συνήθιζαν να κρεμάνε στους τοίχους και τις εξώπορτες ολόκληρες πλεξούδες από σκόρδα που πάνω τους καρφώνουν μοσχοκάρφια, δηλαδή γαρυφαλλάκια για να διώξουν την κακογλωσσιά που «καρφώνει» την ευτυχία του σπιτιού τους.
Διακοσμημένο με Χριστουγεννιάτικα στολίδια, το στεφάνι από έλατο στην εξώπορτα, εκτός από το καλωσόρισμα στους καλεσμένους, φέρνει τύχη στο σπίτι.
Με το πέρασμα του χρόνου, η Μαγεία των Χριστουγέννων στην Ήπειρο παραμένει ακέραιη, υπενθυμίζοντάς μας τη σημασία των παραδόσεων και της κοινότητας. Αυτά τα πανάρχαια έθιμα, που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά, δεν είναι απλώς μια σειρά από παραδοσιακές πράξεις, αλλά μια έκφραση της ταυτότητας, της ιστορίας και της πίστης των κατοίκων της περιοχής. Καθώς συνεχίζουμε να τιμούμε αυτά τα έθιμα, διασφαλίζουμε ότι η πολιτιστική κληρονομιά της Ήπειρου θα παραμείνει ζωντανή και θα εμπνέει τις μελλοντικές γενιές να ανακαλύπτουν και να τιμούν την παράδοση με τον ίδιο σεβασμό και αγάπη.
